Vasiyetname, mirasbırakanın ölümünden sonra hüküm doğuracak son irade beyanıdır. Ancak her vasiyetname, yalnızca düzenlenmiş olması nedeniyle geçerli kabul edilmez. Türk Medenî Kanunu’nun 557. maddesi, vasiyetnamenin iptalinin istenebileceği sebepleri sınırlı olarak saymıştır.
Vasiyetname sakat olsa dahi kural olarak kendiliğinden ortadan kalkmaz. İptalinde menfaati bulunan mirasçı veya vasiyet alacaklısının, hak düşürücü süreler içinde iptal davası açması gerekir.
1. Ehliyetsizlik: Ayırt Etme Gücünün Bulunmaması
Vasiyetname düzenleyebilmek için mirasbırakanın vasiyetname tarihinde ayırt etme gücüne sahip olması ve on beş yaşını doldurmuş bulunması gerekir.
Ayırt etme gücü; kişinin yaptığı işlemin anlamını, sonuçlarını ve etkilerini makul biçimde kavrayabilmesidir. İleri yaş tek başına ehliyetsizlik anlamına gelmez. Buna karşılık demans, ağır bilişsel gerileme, bilinç kaybı, etkili psikiyatrik rahatsızlık veya kullanılan ilaçların zihinsel değerlendirme gücünü ortadan kaldırması, somut olaya göre iptal sebebi oluşturabilir.
Bu iddialarda özellikle vasiyetname tarihine yakın hastane kayıtları, reçeteler, doktor raporları, tanık anlatımları ve gerektiğinde Adli Tıp incelemesi önem taşır. Esas mesele, kişinin genel sağlık durumu değil; vasiyetnamenin düzenlendiği anda tasarruf ehliyetinin bulunup bulunmadığıdır.
2. İrade Sakatlığı: Hata, Hile, Korkutma veya Zorlama
Vasiyetname, mirasbırakanın serbest ve gerçek iradesini yansıtmalıdır. Yanılma, aldatma, korkutma veya zorlama etkisi altında yapılan tasarruf iptal edilebilir.
Yanılma (hata), mirasbırakanın olay veya kişi hakkında yanlış bir kanaatle vasiyetname yapmasıdır. Örneğin bir çocuğunun kendisini terk ettiğine, öldüğüne ya da kendisine ağır bir davranışta bulunduğuna gerçeğe aykırı biçimde inanarak onu miras dışı bırakması buna örnek olabilir.
Aldatma (hile) ise kişinin kasten yanlış bilgi verilerek veya mevcut yanılgısının sürdürülerek vasiyetname yapmaya yönlendirilmesidir. Mirasbırakana sahte bilgi veya belge sunulması, yakınlarıyla görüştürülmemesi ya da mirasçıların davranışları hakkında kasıtlı olarak yanlış yönlendirme yapılması bu kapsamda değerlendirilebilir.
Korkutma veya zorlama, mirasbırakanın özgür iradesini baskı altına alan maddi ya da manevi davranışlardır. “Sana bakmam”, “evden gönderirim” veya “seninle ilgilenmem” biçimindeki ağır ve etkili baskılar, olayın koşullarına göre manevi zorlama niteliği taşıyabilir.
İrade sakatlığını öğrenen mirasbırakanın, bu durumdan kurtulduktan sonra bir yıl içinde vasiyetnameden dönmemesi hâlinde tasarruf geçerli hâle gelir. Mirasbırakan bu süre dolmadan vefat etmişse, şartları varsa ilgililer iptal davası açabilir.
3. Hukuka veya Ahlaka Aykırılık
Vasiyetnamenin yalnızca içeriği değil, ona bağlanan koşul ve yüklemeler de hukuka ve ahlaka uygun olmalıdır.
Örneğin bir mirasçının temel kişilik haklarını zedeleyen, evlenmesini veya boşanmasını zorlayıcı nitelikteki şartlar ahlaka aykırılık tartışması doğurabilir. Bir kimsenin suç işlemesini, aile bağlarını hukuka aykırı biçimde koparmasını veya kişilik özgürlüğünü ağır biçimde sınırlamasını öngören yüklemeler de geçerli kabul edilmez.
Bununla birlikte her sıra dışı ya da aile içinde hoş karşılanmayan koşul iptal sebebi değildir. Hâkim, tasarrufun amacını, mirasbırakanın gerçek iradesini ve koşulun kişilik haklarına müdahale derecesini birlikte değerlendirir. Anlamsız veya yalnızca rahatsız edici nitelikteki koşullar ise bazı hâllerde vasiyetnamenin tamamını sakatlamadan yok sayılabilir.
4. Şekil Eksikliği
Kanun, vasiyetnamenin geçerliliği için sıkı şekil şartları öngörmüştür. Vasiyetname; resmî vasiyetname, el yazılı vasiyetname veya kanunun izin verdiği istisnai hâllerde sözlü vasiyetname şeklinde yapılabilir.
Resmî vasiyetname, yetkili memur önünde ve kanundaki koşullara uygun tanıklarla düzenlenir. Tanıkların yasaklı kişilerden olması veya tanıklardan birine ya da yakınlarına vasiyet yoluyla kazandırma yapılması, en sık karşılaşılan şekil sorunlarındandır.
El yazılı vasiyetnamenin tamamı mirasbırakanın kendi el yazısıyla yazılmalı; düzenleme günü, ayı ve yılı gösterilmeli ve imzalanmalıdır. Bilgisayarda yazılıp yalnızca imzalanan metin, el yazılı vasiyetname şartlarını sağlamaz.
Sözlü vasiyetname ise ancak olağanüstü durumlarda, resmî veya el yazılı vasiyetname yapılmasının mümkün olmadığı hâllerde başvurulabilecek istisnai bir yoldur. İki tanığa son arzuların açıklanması ve bu beyanların kanunda belirtilen usulle gecikmeksizin yetkili makama ulaştırılması gerekir.
Dava Açma Süresi ve Yetkili Mahkeme
İptal davası; tasarrufu, iptal sebebini ve kendi hak sahipliğini öğrenen ilgilinin, bu öğrenmeden itibaren bir yıl içinde açılmalıdır. Her hâlde vasiyetnamenin açılmasından itibaren iyi niyetli davalılara karşı on yıl, kötü niyetli davalılara karşı ise yirmi yıl geçmekle dava hakkı düşer.
Dava, kural olarak mirasbırakanın son yerleşim yerindeki Asliye Hukuk Mahkemesinde açılır. İptal kararı vasiyetnamenin tamamına ilişkin olabileceği gibi, sakatlık yalnızca belirli bir kazandırmaya ilişkinse o bölümle sınırlı da kalabilir.
Vasiyetname uyuşmazlıklarında, özellikle ehliyetsizlik ve irade sakatlığı iddialarında delillerin vasiyetname tarihine odaklanması; şekil yönünden ise belgenin düzenlenme usulünün ayrıntılı incelenmesi büyük önem taşır.